نكته‌ها : 1 - منظور از معبودها در اينجا كيانند ؟ در پاسخ اين سؤال دو تفسير در ميان مفسران معروف وجود دارد : نخست اينكه منظور معبودهاى انسانى ( همچون مسيح ) يا شيطانى ( همچون جن ) و يا « فرشتگان » است كه هر كدام را گروهى از مشركان براى پرستش انتخاب كرده بودند . و از آنجا كه آنها داراى عقل و شعور و ادراك هستند مىتوانند ، مورد اين بازپرسى قرار گيرند ، و براى اتمام حجت و اثبات دروغ مشركان كه مىگويند اينها ما را به عبادت خود دعوت كردند از آنها سؤال مىشود آيا چنين سخنى صحيح است ؟ و آنها صريحا گفتار مشركان را تكذيب مىكنند ! تفسير دوم كه جمعى از مفسران آن را ذكر كرده‌اند ، اين است كه خداوند در آن روز نوعى از حيات و درك و شعور به « بتها » مىبخشد به طورى كه مىتوانند مورد بازپرسى قرار گيرند و پاسخ لازم را بدهند كه خدايا ما اينها را گمراه نكرديم ، بلكه آنها خودشان بر اثر غرق شدن در شهوات و غرور گمراه شدند . اين احتمال نيز وجود دارد كه تمام معبودها را شامل بشود اعم از آنها كه داراى عقل و شعورند و به زبان خود واقعيتها را مىگويند ، و معبودهايى كه از عقل و شعور برخوردار نيستند و به زبانحال حقيقت را منعكس مىسازند . ولى قرائن موجود در آيه با تفسير اول هماهنگتر است ، چرا كه فعلها و ضميرها همه نشان مىدهد كه طرف صحبت صاحبان عقل و شعورند و اين متناسب با معبودهايى همچون مسيح و فرشتگان و مانند آنها است . بعلاوه از جمله * ( فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ ) * ( آنها شما را تكذيب كردند ) چنين برمىآيد كه مشركان قبلا ادعا نموده‌اند اين معبودان ما را گمراه ساختند ، و به سوى